Հանճարեղության մասին խոսելիս, ինչպես նաև այն բացահայտելու և դրսևորելու հնարավորության մասին, կարևոր է ճշգրիտ սահմանել, թե ինչ է թաքնված այս բազմաշերտ հասկացության հետևում։ Դա նման է ադամանդ ուսումնասիրելուն. նրա իրական փայլը տեսնելու համար նախ պետք է մաքրել այն առասպելների ու կարծրատիպերի շերտերից։
Երկար ժամանակ գոյություն ունեին հանճարեղության բնույթի վերաբերյալ կայուն պատկերացումներ, որոնք ձևավորում էին այս երևույթի ըմբռնումը։
Տարածված կարծիք կա, որ հանճարեղությունն արդեն մանկության տարիներին վառ կերպով դրսևորվում է երեխայի հետաքրքրությունների և կարողությունների միջոցով, և այն անհնար է աննկատ թողնել։
Սակայն պատմությունը բազմաթիվ օրինակներ ունի, երբ նշանավոր անհատները մանկության տարիներին բացառիկ կարողություններ չեն դրսևորել։ Շատ հանճարներ վաղ տարիներին ուսման մեջ չեն փայլել, հետ են մնացել ուսումնական ծրագրի յուրացմամբ կամ նույնիսկ մերժել են այն բնագավառները, որոնցում ավելի ուշ կատարել են իրենց մեծագույն հայտնագործությունները։
Բացի այդ, կարևոր է տարբերակել տաղանդը՝ միջին մակարդակը զգալիորեն գերազանցող և հաճախ մանկության տարիներին դրսևորվող կարողությունները, և հանճարեղությունը։ Հանճարեղությունը պարզապես հատուկ բանականություն չէ, այլ խորքային մտածողության, ստեղծագործականության և աշխարհն ընկալելու յուրատիպ ձևի եզակի միաձուլում, որն ունի շրջապատող իրականությունը փոխակերպելու ուժ։
Այն աշխարհում, որտեղ յուրաքանչյուր ծնող երազում է մեծացնել հրաշամանուկի, կարևոր է հասկանալ վաղ դրսևորվող ունակությունների և իրական հանճարեղության միջև եղած տարբերությունը։
Հաճախ վունդերկինդներին՝ այն երեխաներին, որոնք վաղ տարիքում ցուցաբերում են բացառիկ մտավոր կամ ստեղծագործական ունակություններ և ունեն բարձր IQ, սխալմամբ համարում են հանճարներ՝ նրանց վաղ հաջողությունները դիտելով որպես հանճարեղության դրսևորում։
Սակայն նրանց վաղ ձեռքբերումները ավելի շուտ արագացված զարգացման արդյունք են, քան հանճարեղության դրսևորում։
Վաղ տարիքից վունդերկինդները ցուցաբերում են ունակություններ, որոնք զգալիորեն գերազանցում են իրենց տարիքի համար բնորոշ մակարդակը։ Նրանք ավելի արագ են զարգանում մտավոր առումով, ավելի շուտ ավարտում դպրոցը և սկսում հաճախել համալսարան՝ միևնույն ժամանակ հուզական և սոցիալական առումով դեռևս մնալով երեխաներ։
Մանկության շրջանում օժտվածությունը հաճախ ստեղծում է ապագա հանճարեղ ուղու պատրանք, սակայն իրականությունը հաճախ այլ կերպ է դասավորվում։ Վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ վունդերկինդների միայն 1%-ն է 25 տարեկանից հետո պահպանում իր բացառիկությունը։
Տարիքի հետ վունդերկինդների մեծամասնությունը աստիճանաբար հավասարվում է իրենց հասակակիցներին՝ թե՛ ունակությունների, թե՛ մտավոր զարգացման մակարդակով։ Նրանց առանձնահատուկ հմտությունները, որոնք մանկության տարիներին բացառիկ էին թվում, ժամանակի ընթացքում դադարում են առանձնանալ մյուսների ֆոնին։ Այո՛, նրանք վաղ տարիներին ավելի արագ են զարգանում, սակայն հասուն տարիքում նրանց կարողությունները հասնում են միջին մակարդակի, և նախկին առավելություններն արդեն այդքան նկատելի չեն լինում։
Բացի այդ, հասարակության կողմից գործադրվող մեծ ճնշումն ու շրջապատի չափազանց բարձր սպասումները հաճախ հանգեցնում են նրան, որ նման երեխաներից շատերը արագ «սպառվում» են, կորցնում են հետագա զարգացման հանդեպ հետաքրքրությունը և արդյունքում ապրում են սովորական կյանքով։
Արդյունքում նախկին վունդերկինդների մեծամասնությունը զբաղեցնում է սովորական պաշտոններ կամ դառնում է համեմատաբար հաջողակ մարդ, սակայն ոչ հանճար, ինչպես նրանցից ակնկալվում էր մանկության տարիներին։
Ի տարբերություն վունդերկինդների՝ հանճարեղությունը պարզապես այն ունակությունների արագացված զարգացումը չէ, որոնք ժամանակի ընթացքում միևնույն է կդրսևորվեին։ Հանճարեղությունը որակապես այլ մակարդակի ներուժ է, որը մեկ անգամ բացահայտվելուց հետո այլևս չի անհետանում։
Պատմական օրինակները ցույց են տալիս, որ հանճարեղությունը կարող է դրսևորվել ինչպես վաղ տարիքում (օրինակ՝ Մոցարտի դեպքում, իր հոր կողմից ընտրված կրթական ճիշտ մոտեցման շնորհիվ), այնպես էլ շատ ավելի ուշ (ինչպես Էյնշտեյնի դեպքում, որը իր ներուժը բացահայտեց 20 տարեկանից հետո)։ Սա ցույց է տալիս, որ հանճարեղությունը պարզապես վաղ դրսևորվող ունակություններ կամ բարձր ինտելեկտ չէ։ Դա այլ կերպ մտածելու, նորը ստեղծելու և աշխարհը փոխելու կարողությունն է։ Այն կարող է բացահայտվել ցանկացած տարիքում, սակայն մեկ անգամ դրսևորվելուց հետո մարդու հետ մնում է ընդմիշտ։
Երկար ժամանակ համարվում էր, որ ինտելեկտի գործակիցը (IQ) հանճարեղության հիմնական ցուցանիշն է․ որքան բարձր է IQ-ի մակարդակը, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ մարդը հանճար է։ Սակայն գիտական հետազոտությունները համոզիչ կերպով ապացուցում են այս կարծրատիպի անհիմն լինելը։
Հոգեբանության պատմության մեջ ամենածավալուն երկարաժամկետ հետազոտություններից մեկը՝ Լյուիս Թերմանի ուսումնասիրությունը (Terman Life Cycle Study, սկսվել է 1921 թվականին և շարունակվել մինչև 2020 թվականը), ակնհայտորեն ցույց է տալիս, որ բարձր IQ-ն դեռևս հանճարեղության հոմանիշ չէ։
Գրեթե մեկ դար շարունակ հետևելով 135-ից բարձր IQ ունեցող 1528 երեխաների՝ գիտնականները եկան անսպասելի եզրակացությունների․ հետազոտության մասնակիցների միայն 4%-ին հաջողվեց կատարել գիտական բեկումներ, և նրանց թվում չկար նույնիսկ մեկ Նոբելյանական մրցանակակիր։
Մասնակիցների մեծամասնությունը դարձավ հաջողակ մասնագետ ավանդական ոլորտներում՝ բժշկություն, իրավաբանություն, ճարտարագիտություն և գիտություն, սակայն նրանց նվաճումները կանխատեսելի էին, ոչ թե հեղափոխական։
Ավելի ուշագրավ է այն, որ մասնակիցների մոտ 20%-ը բախվեց կյանքի լուրջ դժվարությունների, այդ թվում՝ ալկոհոլամոլության, գործազրկության, դեպրեսիայի և ինքնասպանության մտքերի։
Հանճարեղության մասին այս առասպելի անհեթեթության ամենախոսուն օրինակներից մեկը հետազոտության այն մասնակիցն էր, որի IQ-ն գերազանցում էր 250-ը․ չնայած իր բացառիկ մտավոր ունակություններին՝ նա ապրեց անհայտության մեջ՝ այդպես էլ չկարողանալով իրացնել սեփական ներուժը։
Սակայն ժամանակակից գիտական տվյալները, ինչպես նաև The World of Geniuses-ի մասնագետների մշակած մոտեցումները, թույլ են տալիս մեծ վստահությամբ ասել, որ յուրաքանչյուր երեխա ծնված օրվանից ունի յուրահատուկ ներուժ, որը կարող է բացահայտվել ճիշտ մոտեցման և զարգանալու անկեղծ ցանկության դեպքում։
Յուրաքանչյուր երեխա պոտենցիալ հանճար է։
